Groninger Museum | Egge Knol over De Leeuw van Hanckema

GRONINGEN

Het Groninger Museum vertelt in de weekbladen van NDC mediagroep regelmatig verhalen over kunst en geschiedenis. Het geeft aldus achtergronden die een bezoek aan het museum boeiend maken. Ditmaal gaat het over 'De Leeuw van Hanckema'.

Van de in 1877 gesloopte borg Hanckema in Zuidhorn is nog verrassend veel bewaard gebleven. Niet alleen afbeeldingen en huisraad maar ook bouwfragmenten. Wie nu de borg wil bezoeken kan dat per auto doen. De Hanckemalaan loopt over de plattegrond van de borg, die netjes op initiatief van de Historische Kring Zuidhorn in het wegdek is aangegeven. Tot de overgebleven bouwfragmenten hoort een kloeke leeuw met het wapen Ripperda. Het is een van de vier leeuwen die de hoekpunten van de borg sierden. De andere drie zijn niet bewaard gebleven. De leeuw in het Groninger Museum kent ook enige restauraties met cement, maar is nog altijd ontzagwekkend.

Borg Hanckema

De borg Hanckema gaat terug op een steenhuis uit de zestiende eeuw. In de zeventiende eeuw werd dit gebouw uitgebreid, voorzien van een traptoren met uivormige bekroning en verder opgeluisterd. In 1677 werd de borg eigendom van Derk Clant en zijn vrouw Josina Ripperda. Ze verfraaiden het huis en brachten hun eigen symbolen aan. De hoekpunten werden voorzien van een leeuw met het wapen van hun ouders. Hij was de zoon van Edzard Jacob Clant en Bouwina Coenders van Scheltekema Nijestein uit Zandeweer en zij de dochter van Maurits Ripperda en Margareta Clant. Zoals in adellijke kringen vaker voorkwam waren ze familie van elkaar. Bij het bewaard gebleven schathuis van Hanckema staat een beschadigde leeuw van ongeveer dezelfde grootte met het wapen Broersema. Dat was een vroegere bewoner en geen familie van de nieuwe bewoners. Mogelijk stonden er al vanouds leeuwen op het dak en heeft Derck Clant gewoon nieuwe laten maken met de eigen familiewapens. Boven de deur kwam het wapen van het echtpaar te staan. Het huis was prachtig gedecoreerd met indrukwekkende schouwen, wandkleden, goudleerbehang en eiken meubelen. Het Groninger Museum heeft in 1947 een groot aantal familieportretten van deze borg gekocht. Al eerder in 1903 kreeg ze een indrukwekkende schouw uit de borg. Die was na de sloop van de borg in handen gekomen van de rustend bankier en schilder Taco Mesdag. De schouw was in een onbekende kleur. Helaas dacht men honderdtwintig jaar terug dat blank eiken de oorspronkelijke toestand was van de schouw. De onderdelen gingen in een akelig loogbad en nu weten we niet meer wat de oorspronkelijke kleur was. De kamer was, dat is wel overgeleverd, voorzien van goudleerbehang en een blauw plafond met gouden sterren. Wie een indruk wil krijgen van de borg kan op de website van de Historische Kring Zuidhorn een link vinden naar een filmpje van een driedimensionale reconstructie van de borg. Na de sloop van de borg werd op een deel van het borgterrein een sigarenfabriek gevestigd die naam maakte met het merk `Le Chateau Hanckema, Fabrica de Tabaccos`.

Zilver

De borgbewoners bezaten het nodige zilver dat natuurlijk meegenomen is door de laatste bewoners en vererfd op hun nakomelingen. Via hen is het nodige daarvan nu in het Groninger Museum te zien. Een prachtige waterketel, kandelaren, drinkbekertjes, een groentekom, bestek, veelal voorzien van familiewapens en gemaakt door stad Groninger zilversmeden en passend bij de mode van het moment. De borgbewoners wilden laten blijken dat ze imposante lieden waren en dan moest je wel met je tijd meegaan. Zo verschijnen begin achttiende eeuw vorken op het toneel. Voor die tijd werd met de handen gegeten, ook op een borg. In de eetkamer stond dan ook een lampetkan en schotel klaar om de handen te reinigen. Van Hanckema is een dergelijk stel niet bewaard gebleven, van een andere borg wel.

Kerkbeker

Borgbewoners hadden het doorgaans ook voor het zeggen in de kerk waaronder hun borg viel. Voor Hanckema was dat de hervormde kerk van Zuidhorn. Ze zaten daar op een mooi gedecoreerd herengestoelte. Tijdens het avondmaal werd de wijn gedronken uit een kloeke beker. Die was aanvankelijk vrijwel overal van tin, maar in de loop van de zeventiende eeuw kwamen er steeds meer avondmaalsbekers van zilver. De stad Groninger zilversmid Jan Dronrijp maakte in 1691-92 een kloeke beker met het wapen van Derck Clant. Dat was gevierendeeld, tweemaal Clant en tweemaal Coenders (zijn moeder) met als hartschild het wapen voor de borg Hanckema (een lelie met drie sterren). Het wapen van de borg is onderdeel geworden van het gemeentewapen van Zuidhorn. De beker werd vereerd aan de kerk en is tot de dag van vandaag in gebruik als het avondmaal wordt gevierd.

Rijk in Groningen

Naast veel voorwerpen van de borg Hanckema is op de tentoonstelling 'Rijk in Groningen' ook veel van andere borgen en stadspaleizen te zien, zoals de Colleniuskamer uit het huis met de dertien tempels, de kasten uit het Ommelander Huis, het zilver van het stadsbestuur of de schouw uit het Feith-huis. Bijzonder is ook de schouw uit de borg Ewsum. Op het schoorsteenstuk staan twee jonge borgzonen. De jongste nog in een kraakwitte jurk. Tot in de twintigste eeuw werden deftige jongetjes de eerste jaren van hun leven gekleed in een jurk. De kleurrijke vrolijke presentatie doet je verbazen over de rijkdom van weleer toen tientallen borgen onze provincie sierden.

Tekst: Egge Knol – Conservator archeologie en archeologie Groninger Museum.


Auteur

Marc Jansen