Gevangenis Ter Apel in coronatijd

TER APEL De HS krant mag een kijkje nemen achter de normaal voor buitenstaanders hermetisch afgesloten muren, hekken en deuren van de penitentiaire inrichting (PI) Ter Apel.

"Als gevangenis moet je overal op voorbereid zijn", weet Laurens Huizenga, vestigingsdirecteur van PI Ter Apel. "Een opstand, een brand, een ontsnappingspoging, een ontruiming, een pandemie. We hebben overal over nagedacht en scenario’s voor klaarliggen."

Echt met de handen in het haar zaten ze dan ook niet in de penitentiaire inrichting toen medio maart het openbare leven in ons land noodgedwongen werd stilgelegd. Maar impact had de coronacrisis uiteraard wel. Nog steeds.

Gezondheid

Zeker de eerste weken van de coronacrisis was er onrust binnen de muren van de PI. "Veel mensen maakten zich zorgen. Dus ook onze medewerkers en gedetineerden. Stel dat het uitbreekt binnen onze gesloten setting. Dan kun je geen kant op. Gedetineerden hadden begrip voor de genomen maatregelen. Ze snappen dat het om hun eigen gezondheid gaat."

PI Ter Apel is een bijzondere gevangenis. Als enige penitentiaire inrichting in ons land huisvest het zogenoemde vreemdelingen in strafrecht. De gedetineerden hebben in Nederland een misdrijf gepleegd waarvoor ze veroordeeld zijn. Na het uitzitten van (een deel van) hun straf moeten ze terugkeren naar hun land van herkomst. Doordat het coronavirus over de hele wereld rondwaart zijn de ruim 400 gedetineerden in Ter Apel, afkomstig uit meer dan zestig landen uit alle hoeken van de wereld, zeer goed doordrongen van de ernst van de situatie.

Positieve sfeer

"Enkele gedetineerden vertelden me zelfs dat ze hier in de gevangenis veiliger zijn dan hun familie in hun eigen land", vertelt Huizenga. Ondanks het feit dat de coronamaatregelen soms ronduit vervelend zijn voor gedetineerden, bleef het rustig binnen de muren. "Het heeft me zelfs verbaasd hoe positief de sfeer was. Het is rustiger en gemoedelijker dan het ooit geweest is."

Een deel van de gedetineerden leverde zelfs een actieve bijdrage aan de bestrijding van corona. Eén van de werkplaatsen in de PI, waar normaal gesproken onder andere hoezen voor vliegtuigmotoren worden vervaardigd, werd ingericht als naaiatelier. Door gedetineerden zijn hier de afgelopen maanden duizenden niet-medische mondmaskers geproduceerd. Deze worden door de Rijksoverheid beschikbaar gesteld aan alle ambtenaren die nu of straks met het openbaar vervoer naar het werk reizen en dus verplicht een mondkapje moeten dragen.

Skype

De gevangenis in coronatijd heeft ook positieve kanten. Huizenga: "Er wordt nu nog meer dan voorheen gebruik gemaakt van Skype. Zeker voor onze doelgroep, waarvan de familie vaak ver weg woont, een uitkomst. Een goed contact met het thuisfront is belangrijk en rustgevend. Via Skype zien gedetineerden hun geliefden, de thuissituatie. Dat helpt bij de voorbereiding op de terugkeer naar het eigen land. Er zijn tegenwoordig geen landen meer, waar je niet kunt Skypen."

Telehoren, oftewel een digitale rechtbankzitting, heeft wat Huizenga betreft ook voordelen. "Je hoeft gedetineerden niet meer met busjes het hele land door te rijden. Dat scheelt veel kosten, komt de veiligheid ten goede en is plezierig voor de betrokken gedetineerde. Al zijn er natuurlijk zittingen waarbij het wel wenselijk of noodzakelijk is dat de verdachte aanwezig is in de rechtszaal."

Minder drugs

Als gevolg van de coronacrisis heeft het fysiek bezoek voor gedetineerden maanden stilgelegen. Inmiddels is dit weer beperkt toegestaan. Achter plexiglas. Niet fijn voor betrokkenen, maar hierdoor is het drugsbezit en –gebruik onder gedetineerden wel enorm afgenomen. Het humane Nederlandse gevangenissysteem wordt vaak geprezen in de wereld, het heeft ook nadelen. Via bezoek kan bijvoorbeeld drugs worden binnengebracht.

"Nu bezoek een tijd heeft stilgelegen, lag ook de drugstoevoer stil. En minder drugs is positief voor het leefklimaat in de inrichting", weet Huizenga. "In gevangenissen in bijvoorbeeld een stadswijk, zie je tegenwoordig dat veel drugs en andere verboden spullen over de muur wordt gegooid. Dat is bij ons in Ter Apel vrijwel onmogelijk."

De afgelopen maanden zijn verschillende maatregelen genomen om PI Ter Apel coronavrij te houden. Tot nu toe met succes. Maar van afbouwen kan nog geen spraken zijn. PI Ter Apel heeft juist maatregelen getroffen voor het 'nieuwe normaal' binnen de gevangenismuren. De regels zijn vooral van toepassing voor personeel. Zij gaan immers dagelijks de inrichting in en uit en zijn dus het grootste risico wat betreft het mogelijk verspreiden van het virus.

Afstand houden

"We gaan de komende tijd nog sterker dan voorheen toezien op het onderling afstand houden. Dat wil zeggen: afstand van personeel onderling en tot gedetineerden. Onze gedetineerden zien we als een afgezonderde leefgemeenschap, die hoeven geen afstand tot elkaar te houden. Zij zijn immers gezond, zo is gebleken. Ze kunnen alleen van buitenaf het virus oplopen. De hygiënemaatregelen in de inrichting – zoals regelmatig handen wassen – blijven onverminderd van kracht. Voor personeel en gedetineerden. Daarnaast worden looplijnen aangepast om te voorkomen dat personen elkaar onnodig tegenkomen. Kantoorruimten zijn en worden zo ingericht dat er onderling voldoende afstand van elkaar gehouden kan worden."

De coronacrisis maakte duidelijk dat we in Nederland te maken hebben met verschillende beroepsgroepen waar we niet zonder kunnen. De zogenoemde vitale beroepen. Waaronder het gevangenispersoneel. "Als directeur zie ik dag in dag uit welk verantwoordelijk werk hier verricht wordt. De aanleiding is heel vervelend, maar het is wel mooi dat de coronacrisis ook naar buiten toe zichtbaar heeft gemaakt dat er in de gevangenis belangrijk werk wordt gedaan."

Geen bezoek, wel meer beeldcontact

Toen half maart duidelijk werd dat het coronavirus Nederland was binnengedrongen, werden overal maatregelen genomen. Ook in PI Ter Apel. Net als in alle andere Nederlandse gevangenissen.

Laurens Huizenga: "We moesten ineens allemaal afstand van elkaar houden, best lastig in een omgeving waar je dagelijks zo dicht op elkaar zit. Bezoek voor gedetineerden werd per direct stopgezet. Ter compensatie werden de Skype mogelijkheden vergroot. Stagiairs, vrijwilligers, de kapper, de fysiotherapeut – personen die normaal gesproken veelvuldig over de vloer komen – waren voorlopig niet meer welkom. Dit alles om de kans op een eventuele besmetting zo klein mogelijk te maken."

De rechtsgang draaide uiteraard wel door, maar in aangepaste vorm. Coronaproof. "Advocaten konden nog langskomen om hun cliënt te bezoeken op veilige afstand en achter plexiglas, maar bijna allemaal kozen ze ervoor om via de telefoon of Skype het gesprek aan te gaan. Het vervoer naar de rechtbank lag ook stil. In plaats daarvan is er regelmatig gebruik gemaakt van telehoren. Waarbij de gedetineerde via een beeldverbinding in contact kon komen met de rechtszaal."