Student uit Groningen die omkwam bij meistaking 1943 wordt postuum geëerd met jaarlijkse 1-meilezing: 'Will van Rossum betaalde de hoogste prijs'

Kwam hij in verzet tegen de Duitse bezetter of werden verraad en domme pech hem fataal? Vakbond FNV Groningen vernoemt zijn nieuwe, jaarlijkse 1-meilezing naar Willem Antonie van Rossum, geëxecuteerd bij de meistaking van 1943

Hij was pas 19 jaar. Willem Antonie van Rossum uit Hoogezand studeerde in 1943 aan de Middelbare Landbouwschool in Groningen, toen in het hele land opstand uitbrak na de aankondiging dat alle 300.000 Nederlanders die in 1940 tegen de Duitsers hadden gevochten, zich moest melden voor de Arbeidseinsatz in Duitsland.

Overal legden arbeiders en ambtenaren het werk massaal neer, maar de bezetter sloeg het oproer keihard neer. De april/meistaking (ook wel melk- of mijnstaking) kostte 175 levens. Tachtig Nederlanders werden standrechtelijk geëxecuteerd, nog eens 95 kwamen om en vierhonderd raakten zwaargewond doordat de Duitsers zonder pardon het vuur openden op de stakende menigte.

‘Jonge student is ultiem symbool van solidariteit tegen onrecht’

Het was een keerpunt in de oorlogsgeschiedenis, zegt Beate de Ruiter, plaatselijk FNV-voorzitter in Groningen. ,,Tot dan had Nederlanders de bezetting redelijk lijdzaam ondergaan, maar vanaf de meistaking groeiden weerstand en verzet.’’ De onderlinge solidariteit die toen los kwam tegen het onrecht, is inspiratiebron voor de eerste lokale 1-meiviering die de Groningse FNV vandaag houdt in de Nieuwe Kerk. En de jonge Van Rossum is daarvan het ultieme symbool.

Willem Antonie van Rossum, kortweg Will, werd op 4 mei met vier anderen standrechtelijk geëxecuteerd tegen de muur van het fietsenhok bij strokartonfabriek Hooites-Beukema in Hoogezand. Hij was een dag eerder door de Sicherheitsdienst uit de klas gehaald bij de landbouwschool. Reden: hij was in bezit van een luchtbuks. Uitgerekend in de hoogspanning rond die meistaking had de dochter van de hospita van zijn oude kosthuis aan de Guldenstraat dat doorgebriefd aan een bevriende SD’er.

‘Hoe meer informatie, hoe mysterieuzer het verhaal werd’

De Ruiter dook diep in de archieven om het verhaal van Van Rossums tragische dood te reconstrueren. Maar de precieze toedracht bleek lastig te achterhalen. ,,Hoe meer ik aan de weet kwam, hoe mysterieuzer en fascinerender het werd’’, zegt de FNV’ster. Over zijn levensverhaal is weinig te vinden, behalve dat hij in 1924 werd geboren in Nederlandsch Indië (Pangkalan Brandan) en ook over zijn laatste dagen is slechts mondjesmaat geschreven.

Toch is zijn naam te vinden op drie oorlogsmonumenten. Een plaquette bij de kartonfabriek in Hoogezand (het huidige Eska), een Stolperstein in de stoep aan de Emmasingel 75 (waar hij inmiddels op kamers woonde ten tijde van zijn arrestatie) en het gedenkteken bij de Appelbergen waar 34 Groningers die zijn gefusilleerd rond de meistaking in het veenmoeras werden gedumpt. Van Rossum behoort tot de vijftien slachtoffers van wie de lichamen ondanks intensief zoeken nooit zijn teruggevonden.

Staakte Will mee, of werd een luchtbuks in de kast hem fataal?

Waarom juist een student werd geëxecuteerd die tijdens de stakingsacties op school zat, is onduidelijk. Of werkte hij naast zijn studie, bijvoorbeeld bij de kartonfabriek in Hoogezand, en heeft hij wel degelijk ook gestaakt? Waarom is hij anders na zijn arrestatie en verhoor in het beruchte Scholtenshuis naar die plek gebracht en niet in de stad geëxecuteerd? En hoe kwam het dat de dochter van zijn hospita juist in de spanning van die dagen zijn luchtbuks verlinkte, terwijl ze wist dat op wapenbezit de doodstraf kon staan?

,,Zelfs een ongelukkige liefdesgeschiedenis zou een rol kunnen spelen’’, zegt De Ruiter. Hoe dan ook hebben de Duitsers met de executie een keihard voorbeeld willen stellen in Hoogezand waar op de scheepswerven en in fabrieken en op , maar hoe dat lot nou precies Van Rossum kon treffen, is nog steeds niet helder. De Ruiter hoopt op nieuwe documenten en getuigenissen waarmee de puzzel valt te leggen. Toch staat voor haar vast dat de jonge Hoogezandster zich verbonden voelde met de strijd tegen (het Duitse) onrecht. ,,Hij heeft zijn solidariteit met de dood moeten bekopen: dat is de hoogste prijs.’’

Eerste W.A. van Rossum-lezing door filosoof Bas Haring is live te volgen

De eerste W.A. van Rossum-lezing wordt zaterdag gehouden door filosoof Bas Haring. De 1-meiviering in de Nieuwe Kerk is vanaf 14.00 uur live te volgen via deze website.